Dok je jednom prilikom posmatrala mladu majku koja odmah po ulasku u avion mobilnim telefonom fotografiše svog malog sina, potom pravi selfi a zatim moli stjuardesu da ovekoveči poletanje, dr Milanka Todić, profesor na Fakultetu primenjenih umetnosti i autorka knjige „Moderno dete i detinjstvo – modeli fotografske reprezentacije deteta”, kaže kako je pomislila da li ova mama zna da su pre jednog veka deca u Srbiji fotografisano u proseku – jednom godišnje. Fotografisanje naslednika nekada je bilo stvar prestiža, a privilegiju da na taj način ovekoveče prizore svog života imale su retke porodice.Sortirajući sopstvene porodične fotografije, profesorka Todić došla je na ideju da zaviri u nacionalnu prošlost fotografije i istraži kako su na njima prikazani najmlađi članovi porodice.
Tako je nastala knjiga, u kojoj je sadržano 196 fotografija mališana. Ovo blago sačuvano je zahvaljujući privatnim kolekcionarima, ali i kustosima Muzeja primenjeih umetnosti, Etnografskog muzeja, Muzeja istorije Jugoslavije, Muzeja grada Beograda i Biblioteke Matice srpske.
Prvi srpski fotograf bio je Anastas Jovanović. Izvesno vreme živeo je u Beču a potom se preselio u Beograd, gde je radio i kao fotograf na dvoru kneza Mihajla. On nam je 1854. godine podario prvu fotografiju deteta – svog sina Konstantina. Konstantin je postao čuveni arhitekta koji je, između ostalog, projektovao i zgradu Narodne banke u ulici Kralja Petra. Već od 1860. godine u Beograd dolaze putujući fotografi i nastaju foto-ateljei u kojima deca počinju masovno da se fotografišu. Prvu fotoradnju u Beogradu otvorio je 1887. godine Milan Jovanović, rođeni brat našeg poznatog slikara Paje Jovanovića i deda prve filmske rediteljke u Srbiji Soje Jovanović. Na mestu te radnje danas se nalazi bioskop ’Zvezda’”, priča dr Milanka Todić.
U građanskim porodicama, deca su najčešće fotografisana za Uskrs. Fotografi su obično pravili set od 12 fotografija na čvršćem papiru. Imale su i označeno mesto za poštansku marku, pa su ih roditelji kao razglednicu slali rođacima i prijateljima. Te fotografije nisu bile jeftine, ali ni previše skupe, napominje naša sagovornica i dodaje da su cenom bile dostupne i ondašnjim činovnicima.
U katoličkim porodicama, deca su po pravilu fotografisana za krizmanje (miropomazanje) ili za krštenje, a zanimljivo je da su do Prvog svetskog rata gotovo sve devojčice prikazivane kao anđeli, obučene u bele čipkane haljinice.
Mitska slika o detinjstvu kao rajskom životnom dobu zastupljena je i na porodičnim fotografijama.
„Slike nagih ili samo u košuljicu obučenih beba predstavljaju odraz želje odraslih – fotografa i roditelja, da dete posmatraju kao bespomoćni i bespolni objekat. Brojne su fotografije na kojima roditelji drže dete za ruku, nose ga u krilu, nežno grle ili stoje iznad njega manifestujući njegovu bespomoćnost, ali i stabilnost porodičnog jezgra i hijerarhiju patrijarhalne moći. U građanskim porodicama, na fotografijama uz oca često stoji ili na njegovom kolenu sedi najstariji sin, što ga i vizuelno markira kao očevog zamenika i naslednika. U seoskim sredinama veoma je malo fotografija na kojima su deca centralne figure – ona se pojavljuju na slikama kao deo velike porodične zadruge, odnosno kao sporedni likovi”, ističe Milanka Todić.
U periodu između dva rata, najpoznatiji su bili foto-ateljei „Ronai“ u Beogradu i „Tonka” u Zagrebu.
„Oba su negovala holivudsku estetiku. Posebno se insistiralo na glamuroznom predstavljanju dece, sa skupim igračkama, poput plišanih meda jednake veličine kao i lepo očešljano dete”, kaže dr Milanka Todić.
Trend glamuroznih holivudskih fotografija mališana prohujao je sa vihorom drugog svetskog rata – s dolaskom komunizma, deca su uglavnom fotografisana u ulozi pionira, na masovnim skupovima i aktivnostima, poput sletova povodom Dana mladosti.
Sa ekonomskim napretkom društva, dolazi do velike potražnje za predmetima – simbolima konzumetske kulture sa Zapada, koji postaju nezaobilazni „začin” porodičnih fotografija. Generacije klinaca koje su stasavale u decenijama prosperiteta, slikane su s Barbi lutkama, Lego kockicama i vozićima-igračkama koji su na šinama „tutnjali” po dnevnoj sobi…
Autor: Katarina Đorđević
Izvor: Politika
